روابط عمومی و شیوههای تحقیق
● ساخت فرضيه
فرضيه، پيش داوري و پيشبيني عالمانهاي است که به صورت رابطه بين دو يا چند متغير بيان ميشود و از طريق آزمايش علمي صحت و سقم آن تعيين ميشود. به عبارت ديگر فرضيه يک راه حل و يک پاسخ آزمون نشده به سئوال پژوهشي است.
● کاربردي کردن مفاهيم انتخاب تعريف عملياتي
زماني که موضوعي را براي تحقيق انتخاب ميکنيم بايد مشخص شود از کدام زاويه موضوع مورد بررسي و مطالعه قرار ميگيرد زيرا در اين جايگاه شاخصهايي که براي هر کدام از آنها تعيين ميشود با يکديگر تفاوت دارد . مثلا براي تعريف عملياتي مفهوم محروميت ميتوان به ابعاد رواني، سياسي ، اجتماعي، اقتصادي، جسماني و محروميت اشاره کرد.
بعد از مشخص شدن زاويه، تعيين ميشود که هر کدام ازاينهاميتوانند چه شاخص ديگري داشته باشند. مثلا براي تعريف محروميت، از بعد اجتماعي، سه وجه هست که مفبوم محروميت را ميتواند به خود بگيرد :
۱) فقدان مهارت اجتماعي در برقراري ارتباط با ديگران
۲) تعارض بين خود پنداري اجتماعي بالاي فرد با وظايف محوله
۳) انزواي اجتماعي
در هر مفهوميلازم است يکسري مشخصهها براي اندازهگيري آن تعيين شود . مثلأ براي اندازهگيري فقدان مهارت اجتماعي اگر پرسشنامهاي تهيه ميشود بايد سؤالات و شاخصهايي را تعيين کرد تا گوياي نظر ما باشد. در اين جايگاه شاخصهايي در رابطه با برونگرايي، درون گرايي، جرات و شهامت افراد و ... است.
دو نوع تعريف از مفاهيم وجود دارد:
الف) تعريف نظري
ب) تعريف عملياتي
تعريف نظري مفاهيم يک تعريف ادبياتي است. مثلا محروميت به موقعيتي گفته ميشود که فرد از دستيابي به بعضي از فرصتها دور بماند. تعريف عملياتي مفاهيم بر اساس يکسري مشخصه و شاخصهايي است که قابل اندازهگيري باشد. مثلا تعداد موفقيتهاي فرد در زندگي.
● تعيين جامعه آماري و واحدهاي تحليل
در اين مرحله جائي که ميخواهيم موضوع را مورد مطالعه قرار دهيم، مشخص ميکني . مثلا موضوع ما بررسي محروميت کارکنان دانشگاه علوم پزشکي است و بر اين اساس جامعه آماري ما مشخص ميشود. اما به دليل مجموعه مسايلي که در تحقيقات اجتماعي وجود دارد نميتوان هميشه اطلاعات کل جامعه را جمع آوري کرد يا اصلا گاهي نيازي به آن نيست. بنابراين جمعيتي را انتخاب ميکنيم که معرف و گوياي کل جمعيت جامعه آماري ما باشد. در نمونهگيري توجه به دو نکته ضروري است:
۱) نمونه نمايا و معرف کل جامعه باشد.
۲) تعيين درصد اشتباه.
معمولا پيش از آمار تحقيق، تحقيقات زمينه سنجي انجام ميگيرد تا نشان دهد تحقيق با چند درصد اشتباه و خطا قابل قبول است . در اين جايگاه بين ۹۵ و ۹۹ درصد را در نظر ميگيرند. اگر نتيجه بالاي۹۹ درصد باشد ميتوان نتايج را به کل جامعه تعميم داد. هنگاميکه ميگويند۹۵ درصد، يعني اين تحقيق اگر صد بار هم انجام گيرد۹۵ درصد همين نتيجه را بدست ميآورد و فقط ۵ بار احتمال خطا در آن وجود دارد. واحد تحليل شامل کساني است که براي جمع آوري اطلاعات به آنان مراجعه ميشود مثل سرپرست خانوار.
● تهيه برنامه و طرح تحقيق
در اين جايگاه در ارتباط با موضوع مورد مطالعه نوع روش و ابزارهاي مختلفي را که براي گردآوري اطلاعات استفاده ميشود، انتخاب ميکنيم. مثلا تعيين ميکنيم روش مطالعه از طريق مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه يا روش اسنادي (مجموعه يافتههاي منتشر شده...) باشد. البته محقق بايد بداند که هر موضوع تحقيق روش خاص خود را ميطلبد و هر روش نيز تکنيکهاي خاص خود را دارد.
● پرسشنامه (Questionnaire)
پرسشنامه مجموعهاي از پرسشهايي است که به صورت مکتوب و معمولا در قالب گزينههاي معدود، تنظيم شده و آزمودنيها به آنها پاسخ ميدهند.
در تنظيم طرح پرسشنامه رعايت موارد ذيل توصيه ميشود :
▪ ايجاد ارتباط با پاسخگويان: قبل از دادن پرسشنامه به پاسخگو بايد ابتدا خود را معرفي کنيم، سپس پرسشنامه را توضيح دهيم که خود شامل معرق موضوع ، اهداف و مکان مورد مطالعه ميباشد. بايد پاسخگو بداند که ما در اين حيطه داراي شناخت هستيم تا احساس اعتماد و همدلي کنند، همچنين رفتار ارتباطي پرسشگر بايد نشان دهد که او دنبال چه هدفي است و از طرفي بايد داراي تجربه باشد تا چنانچه با پديده بيجوابي روبهرو شد متوسل به راههاي ديگر شود.
بايا توجه داشت هنگاميکه پاسخگويان تمايلي به پاسخ به سئوالات پرسشنامه ندارند، بايد اعتماد و انگيزه را در آنان ايجاد کرد.
در ايجاد انگيزه ميتوان انو اع مختلفي را مطرح کرد که از جمله ميتوان به انگيزههاي انساني، انگيزههاي اقتصادي، انگيزههاي اجتماعي و انگيزههاي فرهنکي اشاره کرد.
▪ نظم و ترتيب سئوالات : در پرسشنامه بايد يک سري سئوالات مقدماتي طرح کرد و بعد از طرح سئوالات مقدماتي و آماده سازي پاسخگو به تدريج سئوالات پيچيده شود و در آخر براي رفع خستگي پاسخگو سئوالات سادهتر مجددا طرح شود.
▪ انشاء و تدوين سؤالات : در طرح سؤال بايد يک سري اصول را در انشاء و تدوين آن رعايت کرد که اين اصول عبارتند از:
الف) اصل ساده - پيچيده - ساده : براي گردآوري اطلا عات از طريق پرسشنامه بايد ازسئوالات ساده شروع کرد و به تدريج به سئوالات پيچيده و سنگين و تخصصي رسيد و بعد مجددا سئوالات ساده شوند . اگر از سئوال مشکل شروع کنيم پاسخگو آمادگي ذهني ندارد اما با طرح سئوالات آسان در خود آمادگي ذهني در ارتباط با موضوع ايجاد ميشود . وقتي به تدريج سئوالات پيچيده ميشود و از نيمه سئوالات به بعد مجددا ساده ميشود، فرد دچارخستگي ذهني نميشود.
ب) از طولاني شدن و سئوالات زياد خودداري شود: در اکثر موارد بايد به جاي طرح ۱۰۰ سئوال۱۰ يا۳۰ سئوال از موضوعات اساسي مطرح شود، زيرا اگر تعداد سئوالات بالاي ۴۰ سئوال برود فرد خسته ميشود و آمادگي لازم براي جواب دادن را ندارد و از سئوال ۳۰ به بعد، از دادن پاسخ خودداري ميکند. برا ي جلوگيري از خستگي پاسخگو بهتر است از روش ترکيبي يا مخلوط کردن سئوالات استفاده شود يعني هم سئوالات بسته و هم سئوالات باز طرح شوند.
سوال باز مشکل طبقه بندي اطلاعات را دارد ولي مزيتش آن است که اگر درست مطرح شود اطلاعات عمقي و کيفي را در اختيار پرسشگران قرار ميدهد و سئوال بسته مزيتش آن است که طبقه بندي کردن اطلاعات از لحاظ کميبسيار راحت و ميسر است و شرطي که تنوع مقولات در آنها زياد باشد.
براي جلوگيري از خستگي پاسخگويان بهتر است سئوالات به گونهاي طرح شود که يک بخش سوالات باز باشد و يک بخش سوالات بسته و فاصلهاي بين اين دو ايجاد شود.
▪ هدفمند بودن سئوالات : نکته ديگر در تنظيم پرسشنامه آن است که سئوالات پرسشنامه به دنبال هدف باشد و با رسيدن به پاسخ راه حل ارايه دهد. سئوالات بايد عينا در فرضيات و متغيرها وجود داشته باشند و بعد طرح شده باشد و بايد از طرح سئوالاتي که در متغيرها و فرضيات تحقيق نيست ، اجتناب کرد، زيرا ضمن آنکه محقق را به سوي هدف سوق نميدهد، باعث خستگي پاسخگو ميشود.
▪ تنظيم سوالات بر اساس متغيرهاي مستقل، وابسته و کنترل:
متفيرهاي مستقل به منزله علتهاي مخطفي هستندکه ميتوانند در بروز يک معلول (متغير وابسته) موثر باشند. متغيرهائي همچون سن، جنس، شغل متغيرهاي مستقل هستند که ميتوانند در بروز متغير وابسته (رضايت شغلي) موثر باشند.
دراين جايگاه بايد سئوالاتي را براي متغيرهاي مستقل، وابسته و کنترل در پرسشنامه گنجانده و به ويژه متغير وابسته را بايد مدنظر قرار داد و مشخص کرد که کدام سئوال متغير وابسته را تعيين ميکند.
▪ استفاده از سوالات نگرشي و يا سوالات غير مستقيم
▪ طرح سوالات روشن: برخي از سوالات ممکن است چند مفهومي يا چند معنايي باشند، هنگامي که پيش آزمون انجام ميشود بايد مشخص کرد که آيا سئوالات مطرح شده براي پاسخگويان روشن هست يا خير؟
▪ آزمايش و آزمون سئوالات: براي تعيين روايي و اعتبار پرسشنامه با آزمايش و آزمون سئوالا ت مواجه هستيم . در اين جايگاه بايد پيش آزمون انجام شود و از طرفي بيشتر از ۴۰ سئوال نبايد در پرسشنامه گنجانده شود و حداکثر زمان مصاحبه نيز از ۲۰ دقيقه نبايد تجاوز کند . هر چقدر سئوالات پرسشنامه در سطح قياس فاصلهاي و نسبي باشد، احتمال کارآيي آماري بيشتر است.
▪ آموزش به مصاحبه گر و انتخاب نمونه: يکي از مراحل تکميل پرسشنامه، آموزش تيم پرسشگري است که اين آموزش ميتواند به صورت آموزشهاي ميان فردي باشد، به طوريکه يک نفربه عنوان پاسخگو و ديگري به عنوان پرسشگر با هم تمرين کنند.
در انتخاب نمونه هم بايد يکسري اصول رعايت شود که عبارتند از: همگني، پراکنش، مجاورت، داشتن اطلاعات پايه براي نمونهگيري از جامعه، جايگزيني و معرف بودن نمونه.
براي گرفتن پاسخ در پرسشنامه چند روش وجود دارد:
۱) روش حضوري.
۲) تلفني.
۳) روش پستي
هر چند که هر سه روش خوب است اما روش حضوري بهترين روش است. اين روش گرچه هزينهبر و زمانبر است، اما بزرگترين مزيتش اين است که خود پژوهشگر يا يکي از اعضاي گروه پژوهش ميتواند شخصأ پرسشنامههاي تکميل شده را در مدت زماني کوتاه گردآوري کند و هرگونه ترديد پاسخدهندگان در مورد هر يک از سئوالات را بيدرنگ برطرف کند، همچنين فرد پرسشگر اين فرصت را دارد که موضوع را معرفي و پاسخ دهندگان را برانگيزد تا صادقانه به سئوالات پاسخ دهند.