اصطلاح افكار عمومي Public opinion به معناي امروزي نخستين بار توسط «ژاك نكر» وزير دارايي لويي شانزدهم در آغاز انقلاب كبير فرانسه مطرح شد. او افكار عمومي را اينگونه تعريف كرد: «افكار عموي روح جامعه، ميوه ارتباط گسستناپذير بين انسانها به حساب ميآيد.» افكار عمومي اگرچه پديدهاي است كه در قرن بيستم و همزمان با رشد رسانهها و شكوفايي ارتباطات به اوج خود رسيد. اما به گواهي تاريخ، زندگي اجتماعي بشر همواره و در هر زمان و مكان به عنوان برآيند ارتباطات انساني با شناختها، انديشهها، نگرشها و رفتارهاي گوناگون تا مهمترين سطح مؤثر در بيشتر رويدادها و حوادث سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي شناخته شده است. اما واژه افكار عمومي با اين تركيب تا پيش از قرن هجدهم مورد استفاده قرار نگرفت.
افكار عمومي به طور كلي به مجموعه عقايد، نظرات و تصورات عموم افراد جامعه اطلاق ميشود كه در يك مقطع زماني مشخص درباره يك موضوع خاص شكل ميگيرد. اين تعريف، تفكرات را شامل نميشود، چون در حوزه نظرسنجي افكار كمتر مطرح ميشود و فقط نظرات و عقايدي كه غيرقطعيتر و كمثباتتر است سنجيده ميشود. چنانچه افكار عمومي را به اين معني در نظر بگيريم، تعامل زيادي با ارتباطات و روابط عمومي خواهد داشت و مثلثي را تشكيل ميدهد كه يك ضلع آن روابط عمومي است، ضلع ديگر آن افكار عمومي و ضلع سوم آن نظرسنجي است كه به عنوان مجموعه اقدامات سازمانيافته و متدولوژيك براي سنجش عقايد جامعه به كار گرفته ميشود تا از نتايج آن در ارتقاي كيفي و كمي سازمان استفاده شود.
حوزه فعاليت نظرسنجي بسيار وسيع است و تنها به حوزه سياست محدود نميشود. نظرسنجي ابتدا در حوزه بازرگاني و صنايع شروع شد كه به بازاريابي فروش كالاها و خدمات مختلف كمك كرد و سپس در حوزه سياسي مورد استفاده قرار گرفت.
افكارسنجي و نهادينه كردن فرآيند پاسخگويي
افكارسنجي روش و ابزاري است كه از طريق آن ميتوانيم مسئولان را مجبور به پاسخگويي كنيم. اگر نظرسنجي وجود نداشته باشد، دولتمردان از نوع نيازها و خواستههاي مردم و اولويتهاي آنان مطلع نميشوند كه در نتيجه تعادل نظام سياسي را برهم ميزنند. افكارسنجي با يك فرآيند متعادل و قابل اطمينان علمي مجموعه نيازها و تقاضاي جامعه را جمعآوري ميكند و مسئولان را به طور غيرمستقيم تحت فشار قرار خواهند داد. اين فشار در صورت عدم توجه ممكن است متراكم شده و حالت غيرمسالمتآميز پيدا كند. بنابراين وقتي كه نظر مردم به روش علمي جمعآوري ميشود و مسئولان در جريان آن قرار ميگيرند خود به خود يك الزام آنان را مجبور به پاسخگويي كامل ميكند.
روابط عمومي آيينه تمامنماي سازمان است. اين آيينه بايد شفاف باشد تا مطالب را خوب منعكس كند. روابط عمومي پل ارتباطي بين سازمان و كاركنان سازمان با بيرون است. اما اين پل ارتباطي نبايد يكسويه باشد. روابط عمومي بايد به تأثير پيام در جامعه توجه داشته باشد و دائماً بازخوردها را بسنجد. شفاف كردن رابطه بين سازمان، جامعه و مردم يكي از اهداف روابط عمومي است. با پنهان كردن واقعيتها و با سد كردن مسير ارتباط مردم با سازمان اعتماد و اطمينان مرم از سازمان سلب ميشود.
پروفسور مولانا ميگويد: «روابط عمومي در واقع رابطي است بين سازمانها و مردم و سعي دارد كه اهداف سازمانها را براي مردم تشريح و از مردم بيشتر خبرگيري كند و عكسالعمل آنها را به تصميمگيران و مديران سازمانها منعكس كند.»
روشهاي افكارسنجي
پروفسور حميد مولانا استاد ايراني دانشكده علوم ارتباطات بينالملل دانشگاه آمريكن دو واشينگتن دي سي آمريكا در زمينه سنجش افكار عمومي در روابط عمومي ميگويد: «براي اينكه دو موضوع روابط عمومي و افكار عمومي را به هم مرتبط كنيم و از آن استفاده ببريم بايد تكنيكهايي داشته باشم. در اينجا است كه علوم اجتماعي به كمك ما ميآيد.»
پس به طور خلاصه بايد گفت افكار عمومي و روابط عمومي موضوع انبساطي و انقباضي هستند. افكار عمومي دائم در حال تغيير است و هيچوقت ثبات ندارد.
روش نظرسنجي با پژوهش پيمايشي متداولترين روشي است كه از طريق آن ميتوان دريافت مردم چگونه ميانديشند، افكار و عقايدشان چيست، به چه كارهايي ميپردازند و در آينده به چه كارهايي خواهند پرداخت. امروزه نظرسنجيها بسيار متداول است، ارزان تمام ميشوند. نتيجهبخشاند و به سهولت به كار گرفته ميشوند. اما اين ابزار ظريف است چنانچه در دست آدمهاي بيتجربه قرار گيرند خيلي زود از جاده مستقيم مطالعه خارج شده و به مسير اشتباهآميز تغيير كشيده ميشود. در كشور ما با وجود گسترش رسانههاي همگاني و خبري و شكلگيري نهادهاي مردمي و حضور گسترده مردم در صحنه كه تجلي آن را در انقلاب اسلامي ديدهايم هنوز مراكز پژوهش منظمي، چه در دانشگاهها يا خارج از آن، در زمينه بررسي افكار عمومي شكل نگرفته و سازماندهي مناسبي در اين زمينه انجام نشده است.
بررسي افكار عمومي بدون شك از آنجا كه كار پيچيده علمي است به مراكز پژوهشي ويژه و كادر علمي متخصص نياز دارد كه با روشهاي خاص اين رشته آشنايي كامل داشته باشد و بتواند نيازهاي اطلاعاتي سازمانها و مسئولان را در زمينه بررسي افكار عمومي و جو فكري جامعه تأمين كند.