نشر الکترونيک از ويژگي هاي فناوري هاي نوين ارتباطي و اطلاعاتي است که با ظهور رسانه هاي جديد مبتني بر سيستم هاي الکترونيک، ديجيتال و اينترنت پديد آمده و تغييراتي را در شکل سنتي و چاپي انتشارات به وجود آورده است.
اين تغييرات عمدتاً بر دو محور \"توليد متن\"و \"شيوه توزيع\"آن متمرکز بوده و موجب توليد \"اطلاعات الکترونيک\"مي گردد. در سالهاي اخير در نشر الکترونيک به اصل \"تعامل با کاربر\"نيز توجه ويژه اي شده است.
با توسعه اين فناوريهاي نوين و پيدايش شبکه اينترنت، تحولاتي در عملکرد بسياري از سازمانها ايجاد شد و تصميم گرفتند تا در کنار عملکردي که در فضاي واقعي دارند، حيطه فعاليت هاي خود را از طريق سي دي ها و يا از طريق شبکه اينترنت گسترش دهند. اين همان نقطه اي است که نشر الکترونيک در سازمان ها مفهوم پيدا کرد و روابط عمومي ها متولي توليد محتوا و مديريت توزيع و انتشار آن شدند.
نشر الکترونيک حيطه وسيعي را در بر مي گيرد. نشرياتي که به صورت غيرشبکه اي مانند سي دي و دي وي دي انتشا ر يافته تا خبرنامه الکترونيک، ژورنال الکترونيک، کتاب الکترونيک و حتي وبلاگها و وب سايتها را شامل شده و امروزه به انواع محتواهايي که از طريق کاربران اينترنت و تلفن همراه در قالب شبکه ها توليد مي کنند اطلاق مي گردد. به عبارتي در نشر الکترونيک متون هميشه و همه جا در دسترس کاربران آن است.
انواع نشر الکترونيک
انواع خروجي در نشر الکترونيک را مي توان به سه شکل زير تقسيم بندي کرد:
1- صرفا چاپي: روزنامه، کتاب، بروشور، کارت ويزيت و... توسط نرم افزاري که براي طراحي و نشر بکار مي رود، صفحه آرايي شده، سپس صرفا نسخه چاپي آن پرينت گرفته مي شود بدون اينکه خروجي آن به صورت الکترونيک مثلا در وب سايتي منتشر شود. اين همان روشي است که اصطلاحاً به آن \"نشر روميزي\"[3]مي گويند. در نشر روميزي بسياري از مراحل و فرايندهاي نشر معمولي از قبيل حروف چيني و صحافي توسط يک رايانه انجام مي شود. تفاوت نشر روميزي با نشر الکترونيکي در برونداد آنهاست. برونداد نشر الکترونيکي به شکل الکترونيکي بوده حال آنکه برونداد نشر روميزي بيشتر در تهيه مطالب چاپي سنتي استفاده مي شود. نشر روميزي نه تنها به معناي حذف حروفچيني به شيوه هاي قديمي است بلكه در معناي كامل خود به معناي حذف مرحله ليتوگرافي نيز است.
نشر روميزي، کار چاپ و انتشارات را كوچك و روي يك ميز كار جمع كرده است. با امكانات نشر روميزي مي توان اثري را نوشت و اطلاعات آن را با منابع اطلاعاتي كنترل كرد. از صحت املاي كلمات اطمينان يافت. متن را صفحه آرايي و صفحه بندي كرد، تصويرها و نمودارها را حتي به صورت چند رنگ طراحي نمود، نمونه گرفت و تكثير كرد و همه اين كارها در اتاق كوچكي روي يك ميز بدون رفت وآمد انجام مي شود.
2- صرفاً الکترونيک: يکي از انواع خروجي انتشارات از جمله کتاب، بروشور، مجله، روزنامه و... به صورت الکترونيک است. يعني ديگر قرار نيست که به صورت چاپي نيز منتشر شود. صرف انتشار الکترونيک در سير تحول وب دستخوش تغييراتي شده است و انواع مختلفي دارد:
الف) سي دي يا دي وي دي؛ محملهاي ديجيتالي نظير \"ديسك فشرده\"، \"ديسك فشرده ديجيتالي\"که مي توانند در قالب و فرمت هاي HTML، PDF و حتي مولتي مديا عرضه شود.
ب) مبتني بر وب؛ در سالهاي اخير، روابط عمومي ها به عنوان ناشران منابع اطلاعاتي به مخاطبان خود سعي كردهاند تا علاوه بر لوح فشرده، انتشارات خود را از طريق شبكه جهاني وب در محيطي فراگيرتر، ارزانتر، و با قابليتهاي فرامتني در دسترس طيف وسيعي از خوانندگان قرار دهند.
ج) نشر چند رسانه اي؛ که متشکل از يک يا بهره گيري از انواع محتواهايي شامل متن، صدا، تصوير و ويدئو است که در اينترنت قرار گرفته و يا در قالب سي دي عرضه مي شود. عمدتا در نشر چند رسانه اي مي توان در بهره گيري از گزارشهاي عملکرد، فعاليت هاي فرايند محور استفاده کرد.
پادکست يا همان فايل هاي صوتي به صورت برنامه هاي راديويي در اينترنت منتشر مي شود نيز در اين گونه از نشر الکترونيک مي گنجد.
د) نشر مبتني بر ايميل؛ که از آن به عنوان خبرنامه الکترونيک هم نام مي برند.
هـ) نشر مبتني بر تلفن همراه؛ معرفي خدمات، کتاب، نشريات و ساير محتواها مي تواند توسط نرم افزاري در بستر \"تلفن همراه\"عرضه شود.
و) نشر2؛ زماني که بحث دوسويه و تعاملي شدن و حضور پررنگ کاربران به عنوان توليدمحتواکنندگان جديد در وب مطرح شد با اصطلاح جديدتري از نشر الکترونيک مواجه شديم که از آن به عنوان \"نشر2\"[4]ياد مي کنند. اين همان اصطلاحي است که با پديد آمدن وب2 به وجود آمده است. در وب دو سخن فراتر از دسترسي است و به دنبال جلب مشارکت کاربران براي توليد محتوا هستيم. يعني امروزه با سايت هاي کاربرمحور مواجه شده ايم که کاربران براي نشر يک متن، تصوير، صوت و فيلم مشارکت مي نمايند. در وب2 سخن از رسانه هاي اجتماعي، روزنامه نگاري شهروندي، برچسب[5]، وبلاگ ها، پادکست ها، به اشتراک گذاري فايل ها[6]، نرم افزارهاي مشارکتي يا مبتني بر همکاري[7] (ويکي ها)، انواع رسانه هاي اجتماعي (ميکروبلاگها، کاميونيتي هاي محتوايي) است.
3- الکترونيک و کاغذي؛ در اين نشر علاوه بر انتشار چاپي نشريه،روزنامه، مجله، بروشور و انواع گزارشها تمام محتوا به صورت الکترونيک هم عرضه مي شود. محتواي الکترونيک اين نوع نشر مي تواند در قالب هاي متني و تصويري باشد.
مزاياي نشر الکترونيک
نظارت، جستجو، پشتيباني شايد سه کلمه کليدي کارگشا در نشر الکترونيک باشد. اما از مهم ترين مزاياي نشر الکترونيک مي توان موارد زير را اشاره داشت:
1- کاهش هزينه هاي توليد و چاپ
2- عدم نياز به فضاي گسترده فيزيکي براي آرشيو نشريات، مجلات و کتابها
3- عدم نياز به توزيع پستي
4- وجود هايپر لينک ها و استفاده از اطلاعات تکميلي
5- امکان نشر با شمارگان پايين
6- قابليت استفاده ساير اشکال محتوايي چندرسانه اي
7- قابليت جستجوي راحت و سريع
معايب و مشکلات براي گسترش نشر الکترونيک
محدوديتهايي براي نشر الکترونيک و گسترش آن در روابط عمومي ها به منظور فراگيرتر کردن آن بين مخاطبان وجود دارد که مهمترين آنها عبارتند از:
1. دسترسي به خط اينترنت و كامپيوتر.
يكي از محدوديت هايي كه خوانندگان براي دسترسي به محصولات نشر الكترونيكي در وب با آن مواجه هستند، دسترسي به خط اينترنت و بهويژه كامپيوتر است. علاوه بر اين بسياري از مخاطبان بهويژه در كشورهاي در حال توسعه داراي سرعت مناسب دسترسي به اينترنت نيستند. ضمن اينکه بسته به نوع هر سازمان، مخاطبان آن با هم فرق دارند و حتي نشر الکترونيک نمي تواند به دليل \"عدم مهارت و تسلط کاربران ناآشنا به کامپيوتر\"براي دسترسي به اطلاعات الکترونيک جايگزين مناسبي براي نشر چاپي باشد.
2. حقمؤلف
ذخيره، تكثير، تغيير، و ارسال الكترونيكي متون و تصاوير محصولات نشر الكترونيك در بسياري موارد به سادگي و عدم رعايت حقوق مولف صورت ميگيرد. حتي در كشورهاي پيشتاز در نشر الكترونيكي هنوز موضوع حق مؤلف كتاب هاي الكترونيكي حل نشده است و ناشران و نويسندگان با ديده ترديد به اين موضوع مينگرند. موضوع حق مؤلف و مالكيت معنوي نشر الکترونيک در محيط وب را ميتوان يكي از مهمترين چالشها و موانع بر سر راه انتشار اين گونه آثار به شمار آورد، زيرا كه از جنبههاي فناورانه، نشر الكترونيك پيچيدهتر است و نياز به سياستگذاري كلان در سطوح ملي و يا بينالمللي دارد.
3. مشكلات مربوط به خواندن در محيط وب
تحقيقات نشان مي دهد متون چاپي بيشتر خوانده مي شوند اما کاربر براي محتواي الکترونيک صرفا آنرا مرور مي کند. خواندن متن چاپي بر روي صفحه نمايش كامپيوتر نسبت به رسانههاي چاپي دشوارتر است. تجربه ثابت كرده است كه چشم انسان هنگام خواندن بر روي صفحه كامپيوتر زودتر از رسانههاي چاپي خسته ميشود و خواننده نميتواند نظير مجلات يا كتابهاي چاپي تمركز لازم را داشته باشد. پايين و بالا بردن صفحه نمايش كامپيوتر نيز براي دنبال كردن متن كتاب نسبت به ورق زدن يك صفحه از كتاب چاپي مشكلتر است و چشم انسان در بسياري از موارد مطالب را گم ميكند. علاوه بر اين، نميتوان محصولات نشر الكترونيك خصوصا در وب را در هر وضعيتي مطالعه كرد.
4. مشكلات استناد به كتابهاي الكترونيكي.
ماهيت ناپايدار محيط وب همواره مشكلاتي را براي محققان به منظور استناد پايدار به منابع اطلاعاتي الكترونيكي در اين محيط به وجود آورده است. امروزه، بسياري از افراد، اينترنت را كتابخانه مجازي به شمار ميآورند كه امكان دسترسي به طيف وسيعي از منابع و پايگاههاي اطلاعاتي را در زمينههاي مختلف ميدهد. حال سؤال اين است كه آيا نظير \"كتابخانههاي حقيقي\"، منابع موجود در اين محيط همواره قابل دسترس هستند و بدون تغيير باقي ميمانند. به تعبير ديگر آيا به منابعي كه ديروز در اين محيط الكترونيكي استناد كردهايم، فردا نيز ميتوان دسترسي پيدا كرد. مهمترين مشكلاتِ ناشي از استناد به كتابهاي الكترونيكي عبارتاند از: ناپديد شدن و يا ازميان رفتن اطلاعات در اينترنت، تغيير محتواي اطلاعات در اينترنت، و تغيير نشاني دسترسي به منابع در اينترنت. بروز چنين مشكلاتي باعث شده است تا برخي محققان براي استفاده و استناد، نه تنها به كتابهاي الكترونيكي، بلكه به ديگر منابع اطلاعاتي در وب نيز به ديده ترديد بنگرند.
آينده مبهم نشر الکترونيک جايگزيني نشر سنتي
درباره اينکه کتاب دوست ديرين انسان است، حرف هاي بسياري گفته شده و مطالب زيادي نوشته شده است؛ امروزه، بسياري از صاحبنظران نشر كتاب بر اين باورند كه هيچ رسانهاي نميتواند جايگزين كتابهاي چاپي شود. نشر به صورت الكترونيكي برخي لذتها و جنبههاي معنوي استفاده كردن و خواندن كتابهاي چاپي را از ميان ميبرد. لذت ورق زدن صفحات كتاب هاي چاپي، مطالعه كتاب هنگام خواب يا در هر حالتي كه خواننده احساس آرامش و راحتي كند، بردن كتاب با خود به سفر و يا محل كار و خواندن آن در هر زماني كه به آن احتياج است، هديه دادن و گرفتن كتاب، جمعآوري كتابهاي هنري و چيدن آنها در قفسه كتابخانه شخصي به عنوان يك اثر ارزشمند و به ياد ماندني، همه و همه از طريق\"نشر الكترونيكي\"از ميان خواهند رفت.
انسان ممكن است با يك كتاب چاپي انس بگيرد و بارها آن را بخواند و از تماس با آن لذت ببرد و يا در حاشيه آن مطالبي بنويسد و يادداشت كند كه در جهان الكترونيكي امكانپذير نيست. همچنين، بسياري از افراد علاقه دارند به كتابفروشيها بروند و در ميان قفسههاي كتاب به مرور عناوين دلخواه بپردازد و آنها را ورق بزنند. حال آنكه دنياي ديجيتال، جهاني خشن، ناپايدار و شايد هم بتوان گفت «بيوفا» است. ما هر لحظه ميتوانيم كتاب مورد علاقه خود را از قفسه كتابخانه شخصي برداريم و آن را مطالعه كنيم، اما اگر دسترسي ما به خط اينترنت و كامپيوتر محدود شود، نخواهيم توانست كتاب الكترونيكي مورد علاقه خود را مشاهده كنيم. مطرح شدن چنين مواردي، مربوط به طرف تاريك عصر ديجيتال و نشر الکترونيک است.
راهکارهايي براي روابط عمومي ها
در ايران به دلايل فوق به اندازه لازم از نشريات الكترونيك استقبال نشده است. حتي بسياري از روابط عمومي ها، سايت سازماني خود را تبديل کرده اند به يک سايت خبري در حالي که بهتر است بخش خبرنامه يا نشريه در بخشي از اين سايت اصلي قرار بگيرد.
اما شايد بهترين نقطه شروعِ بهرهمندي از اين فناوري در ايران اين باشد كه روابط عمومي ها خود به گسترش آن، ابتدا در حوزه درون سازماني اقدام نمايند و به سمت جايگزين کردن نشريه داخلي الکترونيک در محيط اينترانت يا اينترنت براي همکاران گام برداند. اين کار با راه اندازي بخشي از يک سايت دايناميک به راحتي امکانپذير است.
در دومين گام توصيه مي شود کارشناسان روابط عمومي، آموزش هاي لازم را در اين رابطه ببينند. آموزش هايي که به توليد محتوا در فضاي سايبر پرداخته مي شود. آشنايي کارگزاران روابط عمومي با مفاهيم جديد در روابط عمومي و رسانه هاي نوين، طراحي سايت هاي سازماني و وب 2، معيارهاي يک وب سايت موفق سازماني، آسيب شناسي و ويژگي هاي منفي سايت ها، استانداردهاي توليد محتوا و شيوه هاي مختلف نشر الکترونيک در فضاي سايبر مي تواند به شناخت بيشتر آنها با اين فضاي جديد و ابزارها و تکنيک هاي نوين انتشارات در روابط عمومي ها بيافزايد.
و در سومين گام عملي هم توصيه مي شود اين فضاي توليد محتواي مجازي را به بيرون سازمان خود گسترش دهند. روابط عمومي به سراغ معرفي فعاليت ها و خدمات خود که پيش از اين به صورت بروشور يا کتابچه يا مجلاتي که تهيه مي شد بروند و شيوه هاي مختلف انتشار الکترونيک اين بروشورها و گزارشهاي عملکرد را به صورت چندرسانه اي مورد بررسي و مطالعه قرار دهند. برخي از سازمان هاي ايراني پادکست، گزارش هاي صوتي و تصويري را به خوبي در سازمان خود بکار مي گيرند که فراگير شدن آن بين روابط عمومي ها و استقبال آن ميان همه نوع سن کاربران مدتي زمان خواهد برد.
نویسنده:
حسين امامي